يېزىق ئارقىلىق ئۇيغۇر تارىخىغا نەزەر

1سوغدى يېزىقىدىن كېلىپ چىققان قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى

قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ياۋرو-ئاسىيا سودا يوللىرىدا پائالىيەت قىلغان سوغدىلارنىڭ يېزىقىنىڭ تېز يېزىش شەكلىدىن كېلىپ چىققان. قوللىنىلىشقا باشلىغان ۋاقتى مەنبەلەردە 8-ئەسىر ئەتراپىدا دەپمۇ، 840-يىلدىن كېيىن دەپمۇ يېزىلغان. دەسلەپتە توغرىسىغا ۋە تىكىسىگە يېزىلغان بولۇپ، كېيىن ئاستا-ئاستا تىكىسىگە يېزىش ئاساسىي ئورۇنغا ئۆتكەن.

بۇ يېزىق كېيىنكى موڭغۇل يېزىقى ۋە مانجۇ يېزىقىنىڭ ئاساسى بولغان. موڭغۇل ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە موڭغۇل تىلىنى يازىدىغان بۇ يېزىق «ئۇيغۇر يېزىقى» دەپ ئاتالغان.

2قاراخانىيلار ۋە ئەرەب يېزىقى

قاراخانىيلار قەشقەرنى پايتەختلىرىنىڭ بىرى قىلغان تۈركىي سۇلالە بولۇپ، 10-ئەسىردە ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغان. ئۇيغۇر تىلىنى يېزىش ئۈچۈن تۇنجى ئەرەب يېزىقىمۇ ئىسلام دىنى بىلەن بىللە 10-ئەسىردە بارلىققا كەلگەن.

قاراخانىيلار دەۋرىدىكى ئالىم مەھمۇد كاشغەرى 11-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا تۈركىي تىللارنىڭ تۇنجى ئومۇمىي لۇغىتىنى ئەرەب تىلىدا يېزىپ، باغدادتىكى خەلىپىگە تەقدىم قىلغان.

3چاغاتاي تىلى دەۋرى

قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى 16-ئەسىرگە كەلگەندە ئەرەب يېزىقى بىلەن ئالماشتى (گەنسۇدا 17-ئەسىرگىچە ئىشلىتىلگەن). ئوتتۇرا ئاسىيادا 20-ئەسىرنىڭ بېشىغىچە چاغاتاي تىلى ئورتاق يېزىق تىلى ئىدى. چاغاتاي تىلى ھازىرقى ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۆزبېك تىلىنىڭ بىۋاسىتە ئەجدادى دەپ قارىلىدۇ.

4ھازىرقى ئۇيغۇر يېزىقى

20-ئەسىردىكى ئىسلاھاتتا پەقەت ئەرەب تىلىدىلا بار تاۋۇشلارنىڭ ھەرپلىرى چىقىرىۋېتىلىپ، سوزۇق تاۋۇشلارنى ئايرىپ يازىدىغان شەكىللەر قوشۇلدى. ھازىرقى يېزىق 32 ھەرپتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بىر تاۋۇش بىر ھەرپ بىلەن يېزىلىدۇ. نامى ئوخشاشلا «ئۇيغۇر يېزىقى» بولسىمۇ، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى بىلەن بىۋاسىتە باغلىنىشى يوق.