ئون ئىككى مۇقامنىڭ تۈزۈلۈشى

1ئۈچ قىسىم

ھەر بىر مۇقام چوڭ نەغمە، داستان ۋە مەشرەپتىن ئىبارەت ئۈچ قىسىمغا بۆلۈنىدۇ. بىرىنچى قىسمى رىتىمسىز ئۇزۇن مۇقەددىمە بىلەن باشلىنىپ، ئاندىن مۇقىم رىتىملىق ئاھاڭلار داۋاملىشىپ، ئاستا-ئاستا تېزلىشىدۇ. ئىككىنچىسى ئىشق داستانلىرىدىن ئېلىنغان ناخشىلار، ئاخىرقىسى قىزغىن ئۇسسۇل ناخشىلىرى.

ئاخىرقى قىسمى مەشرەپ دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ سۆز كىشىلەر بىر يەرگە توپلىشىپ قىلىدىغان ناخشا-ئۇسسۇللۇق ئولتۇرۇشنىمۇ كۆرسىتىدۇ. بۇ قىسىمدىكى ناخشىلار ئەسلىدە سوپىلارنىڭ مۇراسىم ناخشىلىرى بىلەن باغلىنىشلىق ئىدى.

2ناخشا ۋە شېئىر

مۇقامدىكى ناخشالار يەككە ياكى كوللېكتىپ ئېيتىلىدۇ، قاپىيە ۋە ۋەزنى خىلمۇخىل. تېكىستلىرىدە خەلق داستانلىرىلا ئەمەس، ئۇيغۇر كلاسسىك شائىرلىرىنىڭ شېئىرلىرىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.

3توپلىغانلار ۋە خاتىرىلىگەنلەر

16-ئەسىردىكى يەكەن خانلىقىدا ياشىغان ئاماننىساخان ئون ئىككى مۇقامنى توپلاپ قالدۇرغان دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ. لېكىن ئۇنىڭ نامى تىلغا ئېلىنغان مەنبە 1854-يىلىدىكى «تەۋارىخى مۇسىقىيۇن» قوليازمىسىدىن باشقا مەلۇم ئەمەس.

ھازىرقى ئون ئىككى مۇقام 1950-يىللاردا مىراسخورلارنىڭ ئورۇنلىشىنى ئۈنگە ئېلىپ، رەتلەپ تۈزۈلگەن. تۇنجى پلاستىنكىسى 1960-يىلى چىققان. ھازىر ئانسامبىللار ئۇنى مۇقىم ئەسەر سۈپىتىدە ئورۇنلايدۇ.

4تۆت رايوننىڭ شەكلى

يۇنېسكو «شىنجاڭ ئۇيغۇر مۇقاملىرى»نى 2005-يىلى ئېلان قىلىپ، 2008-يىلى ئىنسانىيەت غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسى ۋەكىللىك تىزىملىكىگە كىرگۈزگەن. ئاساسلىق شەكلى تۆت: ئون ئىككى مۇقام، دولان مۇقامى، تۇرپان مۇقامى ۋە قۇمۇل مۇقامى. يۇنېسكو كۆپچىلىك مۇقامغا قاتنىشىدىغان ئولتۇرۇشلارنىڭ ئىلگىرىكىدەك كۆپ ئەمەسلىكىنىمۇ يازغان.